آموزش کامل فرمت کردن انواع هارد اکسترنال و اینترنال

اگرچه ابزارهای داخلی ویندوز مانند Disk Management برای کارهای روزمره کافی هستند، اما گاهی اوقات محدودیت‌های این ابزارها کاربر را به سمت نرم‌افزارهای تخصصی سوق می‌دهد. ابزارهایی مانند EaseUS Partition Master یا MiniTool Partition Wizard قابلیت‌هایی فراتر از یک فرمت ساده ارائه می‌دهند.

این نرم‌افزارها می‌توانند پارتیشن‌هایی را که ویندوز قادر به شناسایی یا حذف آن‌ها نیست، به راحتی مدیریت و فرمت کنند.

یکی از مزایای اصلی این نرم‌افزارها، رابط کاربری بصری و گرافیکی آن‌هاست که ریسک اشتباه در انتخاب درایو را کاهش می‌دهد. همچنین، این ابزارها امکان تغییر سیستم فایل بدون از دست دادن داده‌ها (در موارد خاص) و تغییر اندازه کلاسترها را فراهم می‌کنند.

برای مثال، اگر بخواهید یک هارد 64 گیگابایتی را به FAT32 فرمت کنید، ویندوز اجازه این کار را نمی‌دهد، اما این نرم‌افزارها به سادگی این محدودیت را دور می‌زنند.

علاوه بر این، نرم‌افزار Rufus یک گزینه عالی برای فرمت کردن و آماده‌سازی فلش‌مموری‌ها و هاردهای اکسترنال جهت نصب سیستم‌عامل است. این ابزار به شما اجازه می‌دهد پارامترهای دقیقی مانند نوع هدف (UEFI یا BIOS) را تعیین کنید.

استفاده از این ابزارها به خصوص زمانی پیشنهاد می‌شود که هارد شما با خطای Write Protected مواجه شده یا توسط ویندوز شناسایی نمی‌شود.

در سال 2024، بسیاری از این برنامه‌ها قابلیت بهینه‌سازی برای SSDها را نیز اضافه کرده‌اند. آن‌ها با انجام عملیات Alignment در هنگام فرمت، اطمینان حاصل می‌کنند که سلول‌های حافظه SSD در بهترین وضعیت عملکردی قرار می‌گیرند.

این کار نه تنها سرعت خواندن و نوشت را افزایش می‌دهد، بلکه طول عمر درایو حالت جامد شما را نیز به شکل محسوسی بهبود می‌بخشد.

در نهایت، استفاده از دیسک‌های نجات مانند Hiren's BootCD که شامل مجموعه‌ای از این ابزارهاست، برای فرمت کردن هاردهایی که سیستم‌عامل روی آن‌ها نصب شده و اجازه فرمت در محیط ویندوز را نمی‌دهند، بسیار حیاتی است.

این روش به شما اجازه می‌دهد در یک محیط ایزوله و بدون دخالت فایل‌های سیستمی، هارد خود را کاملاً پاکسازی و مجدداً پارتیشن‌بندی کنید.

مشاهده وضعیت RAW برای یک درایو به این معناست که سیستم‌عامل قادر به تشخیص سیستم فایل آن (مانند NTFS یا FAT32) نیست. این اتفاق معمولاً به دلیل قطع ناگهانی برق، جدا کردن بدون ایمنی هارد اکسترنال یا خرابی جدول پارتیشن رخ می‌دهد.

در این حالت، ویندوز پیغامی مبنی بر نیاز به فرمت کردن درایو نمایش می‌دهد که در صورت تایید، تمام داده‌ها از بین خواهند رفت.

برای رفع این مشکل بدون از دست دادن داده، ابتدا باید از دستور CHKDSK در خط فرمان استفاده کرد. اما اگر هدف شما صرفاً بازگرداندن هارد به حالت عملیاتی است، فرمت کردن تنها راه حل قطعی است.

در بسیاری از موارد، ابزار Disk Management ویندوز ممکن است در فرمت کردن درایو RAW با خطا مواجه شود. در چنین شرایطی، استفاده از دستور Clean در محیط Diskpart توصیه می‌شود.

دستور Clean تمام اطلاعات ساختاری درایو را پاک کرده و آن را به وضعیت Unallocated برمی‌گرداند. پس از آن، شما می‌توانید یک Simple Volume جدید ایجاد کرده و سیستم فایل دلخواه خود را انتخاب کنید.

این فرآیند باعث می‌شود که ساختار آسیب‌دیده قبلی کاملاً حذف شده و یک جدول پارتیشن جدید و سالم (GPT یا MBR) بر روی هارد نوشته شود.

نکته مهم در سال 2024 این است که اگر درایو شما به طور مکرر به حالت RAW تغییر وضعیت می‌دهد، احتمالاً با مشکل فیزیکی یا بدسکتورهای بحرانی روبرو هستید. در SSDها، این وضعیت می‌تواند نشان‌دهنده پایان عمر عملیاتی سلول‌های حافظه باشد.

بنابراین، پس از فرمت موفقیت‌آمیز، حتماً سلامت هارد را با نرم‌افزارهایی مانند CrystalDiskInfo بررسی کنید تا از امنیت داده‌های آتی خود مطمئن شوید.

در موارد پیچیده‌تر که حتی Diskpart نیز قادر به فرمت درایو RAW نیست، استفاده از ابزارهای Low-Level Format سطح پایین (نرم‌افزاری) می‌تواند آخرین شانس باشد.

این ابزارها با بازنویسی صفر بر روی تمامی بخش‌های درایو، هرگونه اثر از سیستم فایل قبلی و خطاهای نرم‌افزاری ساختاری را از بین می‌برند و هارد را مانند روز اول به سیستم معرفی می‌کنند.

استفاده از هارد اکسترنال یا ارتقای هارد داخلی کنسول‌های بازی نیازمند استانداردهای فرمت خاصی است. برای کنسول PS5، اگر قصد نصب SSD M.2 داخلی را دارید، کنسول خودش عملیات فرمت را انجام می‌دهد، اما درایو باید حتماً از نوع NVMe PCIe Gen4 باشد.

برای هاردهای اکسترنال که جهت ذخیره بازی‌های PS4 استفاده می‌شوند، سیستم فایل باید توسط خود کنسول فرمت شود تا با رمزنگاری اختصاصی سونی سازگار گردد.

در کنسول‌های ایکس‌باکس سری ایکس و اس، شرایط کمی متفاوت است. هاردهای اکسترنال معمولی فقط برای اجرای بازی‌های نسل قبلی و ذخیره‌سازی بازی‌های جدید استفاده می‌شوند. برای اینکه هارد شما توسط ایکس‌باکس شناسایی شود، باید از درگاه USB 3.0 یا بالاتر پشتیبانی کند.

هنگام اتصال، کنسول از شما می‌پرسد که آیا می‌خواهید از درایو برای 'Media' (عکس و فیلم) استفاده کنید یا 'Games & Apps'.

اگر گزینه Games را انتخاب کنید، کنسول هارد را با سیستم فایل اختصاصی خود فرمت می‌کند که در ویندوز قابل شناسایی نخواهد بود. اما اگر می‌خواهید هارد را همزمان برای انتقال فایل بین کامپیوتر و کنسول استفاده کنید، باید آن را با فرمت exFAT در ویندوز فرمت کنید.

exFAT تنها فرمتی است که توسط هر دو کنسول و ویندوز برای فایل‌های چندرسانه‌ای بزرگ پشتیبانی می‌شود.

نکته کلیدی در سال 2024، توجه به سرعت نوشتن در هنگام فرمت است. برای کنسول‌های نسل نهم، استفاده از هاردهای HDD قدیمی به دلیل سرعت پایین توصیه نمی‌شود. حتی اگر هارد را به درستی فرمت کنید، سرعت انتقال داده‌ها ممکن است کلافه‌کننده باشد.

پیشنهاد می‌شود برای کنسول‌ها از SSDهای اکسترنال با فرمت exFAT استفاده کنید تا بهترین تجربه کاربری را داشته باشید.

در نهایت، به یاد داشته باشید که فرمت کردن هارد توسط کنسول، تمام داده‌های قبلی را پاک می‌کند.

اگر می‌خواهید هارد کنسول را دوباره در ویندوز استفاده کنید، باید به بخش Disk Management بروید، پارتیشن‌های ایجاد شده توسط کنسول را حذف کنید (چون ویندوز آن‌ها را نمی‌شناسد) و یک پارتیشن NTFS جدید بسازید تا هارد دوباره در کامپیوتر قابل استفاده شود.

اصطلاح Low-Level Format (LLF) در دنیای مدرن سخت‌افزار کمی با معنای کلاسیک آن تفاوت دارد. در گذشته، این کار در کارخانه انجام می‌شد و شیارهای فیزیکی روی دیسک ایجاد می‌کرد. امروزه، آنچه ما به عنوان LLF در نرم‌افزارها می‌شناسیم، در واقع عملیات Zero-Filling است.

در این فرآیند، تمام بیت‌های هارد با مقدار صفر جایگزین می‌شوند که باعث حذف کامل و دائمی تمام داده‌ها و پارتیشن‌ها می‌گردد.

استفاده از LLF برای هاردهای HDD که دارای بدسکتور نرم‌افزاری هستند، بسیار مفید است. این کار می‌تواند سکتورهای ضعیف را شناسایی و از چرخه استفاده خارج کند، که در نتیجه باعث افزایش پایداری هارد می‌شود.

اما باید توجه داشت که این فرآیند بسیار زمان‌بر است و بسته به حجم هارد، ممکن است چندین ساعت یا حتی یک روز کامل به طول بیانجامد.

هشدار بسیار مهم برای سال 2024: هرگز از ابزارهای Low-Level Format سنتی بر روی درایوهای SSD استفاده نکنید. ساختار SSDها مبتنی بر تراشه‌های فلش است و نوشتن مکرر صفر بر روی تمام سلول‌ها، باعث استهلاک شدید و کاهش طول عمر (TBW) آن‌ها می‌شود.

برای SSDها، به جای LLF باید از قابلیتی به نام Secure Erase استفاده کرد که توسط سازنده در فریم‌ور درایو تعبیه شده است.

نرم‌افزار HDD Low Level Format Tool یکی از محبوب‌ترین ابزارها برای این کار است. این برنامه با حذف لایه‌های پارتیشن و سیستم فایل، هارد را به وضعیتی برمی‌گرداند که گویی تازه از کارخانه خارج شده است.

این روش برای رفع خطاهای سیستمی پیچیده که با فرمت معمولی (Full Format) ویندوز حل نمی‌شوند، آخرین راهکار نرم‌افزاری محسوب می‌شود.

پس از اتمام عملیات فرمت سطح پایین، هارد شما در ویندوز به صورت 'Not Initialized' نمایش داده می‌شود. شما باید دوباره به Disk Management بروید، نوع پارتیشن (GPT یا MBR) را انتخاب کنید و یک درایو جدید بسازید.

این کار باعث می‌شود که هارد با یک ساختار کاملاً نو و بدون هیچ‌گونه آلودگی یا خطای قبلی آماده به کار شود.

هنگام فرمت کردن هارد، گزینه‌ای به نام Allocation Unit Size یا اندازه کلاستر وجود دارد که اکثر کاربران آن را روی حالت Default رها می‌کنند. کلاستر کوچک‌ترین واحد فضای دیسک است که می‌تواند برای ذخیره یک فایل اختصاص یابد.

انتخاب صحیح این مقدار می‌تواند تأثیر مستقیمی بر سرعت خواندن و نوشتن و همچنین میزان فضای هدر رفته بر روی هارد شما داشته باشد.

اگر هارد شما قرار است میزبان تعداد زیادی فایل کوچک (مانند اسناد متنی یا کدهای برنامه‌نویسی) باشد، انتخاب کلاستر سایز کوچک (مثلاً 4 کیلوبایت) منطقی‌تر است. چرا؟

چون اگر کلاستر را روی 64 کیلوبایت تنظیم کنید و یک فایل 1 کیلوبایتی ذخیره کنید، آن فایل کل 64 کیلوبایت فضا را اشغال می‌کند و 63 کیلوبایت فضا هدر می‌رود. این پدیده به 'Slack Space' معروف است.

از سوی دیگر، برای هاردهایی که مخصوص ذخیره فایل‌های حجیم مانند فیلم‌های 4K، بازی‌ها یا آرشیوهای سنگین هستند، انتخاب کلاستر سایز بزرگتر (مانند 64 کیلوبایت یا حتی بالاتر در سیستم فایل exFAT) توصیه می‌شود.

کلاسترهای بزرگتر باعث می‌شوند هد هارد (در HDD) کمتر جابجا شود و سیستم‌عامل با سرعت بیشتری آدرس‌دهی فایل‌ها را انجام دهد که منجر به افزایش سرعت انتقال داده می‌شود.

در استانداردهای سال 2024 و با ظهور درایوهای SSD با ظرفیت بالا، مدیریت کلاستر سایز اهمیت بیشتری یافته است. برای درایوهای سیستمی ویندوز (درایو C)، مقدار پیش‌فرض 4096 بایت (4KB) بهترین تعادل را بین سرعت و بهره‌وری فضا ایجاد می‌کند.

اما برای هاردهای اکسترنال با ظرفیت چند ترابایت که برای بک‌آپ استفاده می‌شوند، مقادیر بالاتر پیشنهاد می‌گردد.

پیش از تغییر این مقدار، باید بدانید که تغییر کلاستر سایز تنها با فرمت کردن مجدد درایو امکان‌پذیر است. بنابراین اگر قصد دارید عملکرد هارد خود را برای یک کاربری خاص (مثلاً تدوین ویدیو) بهینه کنید، حتماً در مرحله فرمت اولیه، به این پارامتر دقت کنید.

انتخاب هوشمندانه کلاستر سایز می‌تواند در درازمدت از کند شدن هارد و تکه‌تکه شدن (Fragmentation) فایل‌ها جلوگیری کند.